Lập trình từng là sở thích của tôi. Đến một lúc nào đó hồi đại học, nó lặng lẽ trở thành nghề, và từ đó đến nay tôi đã có nhiều năm để nhận ra bước chuyển ấy thay đổi một thứ mình yêu thích như thế nào. Giờ thì nhiếp ảnh mới là sở thích của tôi, và thỉnh thoảng lại có người gợi ý tôi bán ảnh in hoặc nhận chụp sự kiện để kiếm thêm. Lần nào tôi cũng từ chối, và bài viết này đại khái là lý do.
Người ta hay nói: “Hãy làm điều bạn yêu thích, và bạn sẽ không phải làm việc ngày nào trong đời.” Tôi hiểu vì sao câu này nghe hấp dẫn, nhưng tôi nghĩ nó nói ngược. Đem điều mình yêu thích ra kiếm tiền, và bạn sẽ khám phá ra đủ kiểu mới toanh để nó trở nên y hệt đi làm.
Sở thích thực sự cho bạn điều gì#
Giá trị của một sở thích chủ yếu nằm ở những thứ nó không có. Không hạn chót, không khách hàng, không chỉ tiêu phải đạt. Tôi chụp ảnh theo nhịp của riêng mình, chụp bất cứ thứ gì mình thích, và nếu chụp cả một cuối tuần mà toàn ra ảnh làng nhàng thì cũng chẳng ai bận tâm, kể cả tôi, hầu như là vậy. Niềm vui nằm ở chính quá trình, và tiền thuê nhà chẳng hề phụ thuộc vào nó. Chính vì không có gì để mất nên những lần tìm tòi, thử nghiệm mới thật lòng.
Tiền thay đổi điều gì#
Ngay khi sở thích bắt đầu ra tiền, luật chơi thay đổi. Hạn chót và yêu cầu của khách hàng đến trước tiên. Rồi đến áp lực phải giữ chất lượng đều tay, vì khi đã có người trả tiền thì bạn không được phép có một tháng phong độ kém. Rồi thị trường bắt đầu nhúng tay vào chính tác phẩm: bạn dần trôi về phía những gì bán được, mà hiếm khi đó lại là thứ đã khiến bạn say mê lúc ban đầu. Cách bạn đón nhận lời chê cũng đổi khác. Một lời chê gay gắt về dự án làm cho vui chỉ khiến bạn khó chịu một buổi tối; còn một lời chê gay gắt nhắm vào cần câu cơm thì đeo bám bạn mãi.
Nói vậy không có nghĩa là làm chuyên nghiệp là sai. Chỉ là sở thích bạn từng yêu và cái nghề mà nó trở thành không còn là cùng một hoạt động nữa, dù nhìn từ bên ngoài thì chúng giống hệt nhau.
Giữ lại một phần niềm vui#
Tôi vẫn lập trình cho vui, và bí quyết là mã viết cho vui thì không dính dáng gì đến công việc. Chẳng ai trả tiền nên tôi có thể bỏ dở một dự án phụ (side project) giữa chừng mà không thấy áy náy. Và những lúc lập trình ở công ty trở nên nặng nề, thường chính một dự án cá nhân vô bổ nào đó lại nhắc tôi nhớ vì sao mình bắt đầu. Còn nhiếp ảnh thì tôi giữ hẳn ở bên kia lằn ranh: nó không kiếm ra đồng nào, cũng không nợ ai điều gì, và giá trị của nó nằm chính ở đó. Nếu sở thích của bạn thay đổi theo năm tháng, cứ để nó thay đổi. Sở thích đã thành nghề đâu nhất thiết phải là sở thích duy nhất của bạn.
Vậy nên, đúng là bạn hoàn toàn có thể biến thứ mình yêu thành kế sinh nhai. Nhiều người trong chúng ta đã làm vậy, và tôi không hối hận. Chỉ cần biết rằng một khi thứ đó còn phải lo cả các hóa đơn cho bạn, thì giữ cho tình yêu với nó không nguội đi cũng trở thành một công việc nhỏ riêng.