Acceptance criteria (tiêu chí chấp nhận, thường viết tắt là AC) là những điều kiện mà một user story cụ thể phải đáp ứng thì product owner (người phụ trách sản phẩm) mới chấp nhận nó. Chúng mô tả riêng phần việc đó phải làm được gì. Còn Definition of Done (DoD, định nghĩa hoàn thành) là một danh sách kiểm tra (checklist) duy nhất mà cả đội áp cho mọi story, bất kể story đó là gì: đó là mức chất lượng mà công việc phải vượt qua thì mới được ai đó gọi là xong. Tiêu chí chấp nhận trả lời câu hỏi “mình có làm đúng thứ cần làm không?”, và mỗi story một khác. Definition of Done trả lời câu hỏi “mình có làm nó đến nơi đến chốn không?”, và gần như không đổi từ sprint này sang sprint khác. Một story chỉ thật sự xong khi đã qua được cả hai.
Hai khái niệm này hay bị nhầm với nhau, và cũng dễ hiểu vì sao. Cả hai đều là danh sách những ô cần đánh dấu, đều nằm ở cuối ticket, và đều quyết định một việc có được kéo sang cột cuối cùng trên bảng công việc hay chưa. Cuộc tranh cãi mà chúng gây ra thường diễn ra thế này. Một lập trình viên bảo story đã xong, vì nó làm được mọi thứ ticket yêu cầu. Người khác bảo chưa, vì chưa ai rà soát mã (code review), hoặc mới chỉ kiểm thử trên laptop, hoặc chưa ai xem qua các thông báo lỗi tiếng Hàn. Cả hai đều đúng, chỉ là mỗi người đang nói về một danh sách khác nhau. Khi viết ra các quy tắc làm việc chung (team norms) cho đội đầu tiên tôi quản lý, “thế nào mới thật sự là xong” là một trong những giả định ngầm có tên trong danh sách, và phần lớn câu trả lời nằm ở chính sự phân biệt này.
Khác nhau thế nào, gói gọn trong một bảng#
| Acceptance criteria | Definition of Done | |
|---|---|---|
| Áp dụng cho | Một user story hoặc một mục trong backlog | Mọi hạng mục mà đội hoàn thành |
| Trả lời câu hỏi | Nó có làm được điều story này cần không? | Nó có được làm đúng chuẩn của đội không? |
| Ai viết | Product owner viết, rồi cùng các lập trình viên làm rõ thêm | Cả đội, hoặc tổ chức đặt ra mức tối thiểu |
| Viết khi nào | Trước khi story vào sprint, trong buổi làm rõ story (refinement) | Viết một lần, rồi xem lại trong các buổi họp nhìn lại (retrospective) |
| Bao lâu thì thay đổi | Mỗi story một khác | Hiếm khi, và chỉ nên ngày càng khắt khe hơn |
| Có trong Scrum Guide không? | Không hề được nhắc tới | Có, là cam kết dành cho Increment (phần tăng trưởng) |
| Ví dụ | “Liên kết đặt lại mật khẩu đã hết hạn thì báo rõ là đã hết hạn và cho yêu cầu liên kết mới” | “Đã được một lập trình viên khác rà soát, các bài kiểm thử đều qua trên CI” |
Hàng về Scrum Guide thường làm người ta bất ngờ. Bản Scrum Guide 2020 định nghĩa Definition of Done là “một mô tả chính thức về trạng thái của Increment khi nó đáp ứng các thước đo chất lượng mà sản phẩm đòi hỏi”, và nói rằng hạng mục nào chưa đạt thì “không thể được phát hành, thậm chí không được đem ra trình bày tại buổi Sprint Review”. Còn acceptance criteria thì hoàn toàn không xuất hiện trong đó. Khái niệm này đến từ truyền thống viết user story, từ Extreme Programming (XP) và sau này là phát triển hướng hành vi (behaviour-driven development, BDD). Dù vậy, phần lớn các đội Scrum vẫn dùng nó, vì một story không có tiêu chí chấp nhận thì chẳng khác gì mời mọi người đoán mò.
Một story, cả hai danh sách#
Đây là một story mà sản phẩm nào cũng có ở đâu đó trong backlog:
Là một khách hàng đã quên mật khẩu, tôi muốn đặt lại mật khẩu qua email để có thể vào lại tài khoản của mình.
Tiêu chí chấp nhận của nó, viết theo dạng kịch bản Given/When/Then:
Scenario: Yêu cầu liên kết đặt lại mật khẩu
Given tôi đang ở trang đăng nhập
When tôi chọn "Quên mật khẩu" và nhập địa chỉ email của tài khoản
Then trong vòng một phút tôi nhận được email chứa liên kết đặt lại mật khẩu
And trang hiển thị lời nhắn bảo tôi kiểm tra hộp thư
Scenario: Địa chỉ email không gắn với tài khoản nào
Given không có tài khoản nào dùng địa chỉ email tôi nhập
When tôi yêu cầu liên kết đặt lại mật khẩu
Then trang vẫn hiện đúng lời nhắn "hãy kiểm tra hộp thư" như trên
And không có email nào được gửi đi
Scenario: Liên kết đã hết hạn
Given liên kết đặt lại mật khẩu của tôi đã được tạo hơn 30 phút trước
When tôi mở liên kết đó
Then tôi thấy thông báo liên kết đã hết hạn
And tôi có thể yêu cầu liên kết mới ngay trên trang đó
Scenario: Đặt mật khẩu mới
Given tôi đã mở một liên kết đặt lại mật khẩu còn hiệu lực
When tôi nhập mật khẩu mới đáp ứng các quy định về mật khẩu
Then tôi được đăng nhập
And mật khẩu cũ cùng mọi liên kết đặt lại mật khẩu khác đều hết hiệu lựcKịch bản thứ hai chính là kiểu việc mà tiêu chí chấp nhận sinh ra để giải quyết. Hiện cùng một lời nhắn dù địa chỉ đó có tài khoản hay không thì biểu mẫu sẽ không để lộ cho người lạ biết những địa chỉ email nào đã đăng ký. Đó là một quyết định về sản phẩm, phải có người đưa ra, và thời điểm tốt nhất để đưa ra là trước khi ai đó bắt tay viết mã, chứ không phải trong một bình luận lúc review sau đó.
Còn đây là Definition of Done của đội. Với story này nó y hệt như với mọi story khác:
- [ ] Mã đã được một lập trình viên khác rà soát và phê duyệt
- [ ] Đã viết kiểm thử tự động cho hành vi mới, tất cả đều qua trên CI
- [ ] Đã kiểm tra tiêu chí chấp nhận trên staging, không chỉ ở máy local
- [ ] Không có lỗi mới nào trong công cụ theo dõi lỗi sau khi triển khai lên staging
- [ ] Văn bản hiển thị cho người dùng đã có ở mọi ngôn ngữ sản phẩm hỗ trợ
- [ ] Đã cập nhật tài liệu API hoặc changelog nếu hành vi thay đổi
- [ ] Product owner đã tận mắt thấy nó chạyHãy để ý dòng thứ ba. Definition of Done nói rằng tiêu chí chấp nhận phải được đáp ứng, còn tiêu chí chấp nhận nói cụ thể đó là những gì. Hai danh sách nối với nhau đúng ở chỗ đó, và cũng vì vậy mà không danh sách nào nên cố làm thay việc của danh sách kia.
Definition of Ready nằm ở đâu#
Khái niệm thứ ba trong nhóm này là Definition of Ready (DoR, định nghĩa sẵn sàng): một checklist ngắn mà story phải đạt trước khi đội kéo nó vào sprint. Một Definition of Ready điển hình đòi hỏi story phải có tiêu chí chấp nhận, đã được ước lượng, đã rõ các phụ thuộc, và đủ nhỏ để đội làm xong trong một sprint. Khái niệm này cũng không có trong Scrum Guide. Bản 2020 chỉ nói rằng những hạng mục “mà Scrum Team có thể làm đến mức Done trong một Sprint thì được xem là sẵn sàng để được chọn”.
Vậy thứ tự là thế này: Definition of Ready ở vạch xuất phát, tiêu chí chấp nhận được viết trước sprint và được kiểm tra lúc cuối, còn Definition of Done là vạch đích. Story chưa có tiêu chí chấp nhận thì chưa sẵn sàng. Nếu chưa viết được tiêu chí vì chưa ai biết đủ về nó, nhiều khả năng story đó cần một spike trước. Dù vậy, hãy giữ Definition of Ready thật ngắn. Nếu bị coi như một cửa chặn cứng nhắc, nó sẽ biến thành cái cớ để từ chối việc, và những cuộc trao đổi có ích quanh một story mới hiểu được một nửa sẽ không còn diễn ra nữa.
Viết tiêu chí chấp nhận sao cho có ích#
Hãy mô tả những gì người dùng hoặc hệ thống làm, chứ đừng liệt kê đầu việc. “Tạo bảng reset_tokens” là cách bạn sẽ xây dựng tính năng, và nó thuộc về kế hoạch của lập trình viên. “Mật khẩu cũ không còn dùng được” là điều phải đúng, và đó mới là một tiêu chí.
Mỗi tiêu chí phải đạt hoặc không đạt một cách rõ ràng, không còn gì để tranh luận. “Email đến nhanh” chắc chắn sẽ bị đem ra cãi nhau lúc review, còn “trong vòng một phút” thì không.
Đừng bỏ qua các luồng không suôn sẻ (unhappy path). Liên kết hết hạn, địa chỉ chưa đăng ký, lần nhấp thứ hai vào cùng một liên kết: lỗi nằm ở chính những chỗ đó, và các câu hỏi sản phẩm chưa ai quyết cũng nấp ở đó.
Nên nhắm khoảng từ ba đến bảy tiêu chí. Nhiều hơn hẳn thế thì thường là story đó đang gộp hai story làm một.
Chọn định dạng theo từng story. Given/When/Then đến từ BDD và chuyển thẳng được thành kiểm thử tự động lẫn kịch bản UAT, nên tôi thích dùng nó cho bất cứ thứ gì có luồng thao tác. Với quy tắc đơn giản thì một checklist bình thường là đủ (“trường này nhận từ 1–200 ký tự”). Ép mọi tiêu chí vào khuôn Given/When/Then chỉ sinh ra những câu dài lê thê.
Viết chúng trong buổi refinement, khi có mặt các lập trình viên. Product owner là người chịu trách nhiệm về tiêu chí, nhưng chính những người sẽ xây dựng tính năng mới là người hỏi “nếu liên kết được mở hai lần thì sao?”.
Viết một Definition of Done mà mọi người thật sự dùng#
Hãy bắt đầu từ những gì đội vốn đã làm vào một ngày suôn sẻ, chứ không phải từ một danh sách lý tưởng. Một Definition of Done mà ai cũng lặng lẽ bỏ qua một nửa còn tệ hơn là không có, vì nó dạy cho cả đội rằng checklist chỉ để trang trí.
Đặt nó ở đúng nơi công việc diễn ra. Các đội tôi từng làm để Definition of Done trên một trang wiki. Vậy vẫn hơn là không viết ra, nhưng một trang wiki chỉ được đọc khi có ai đó nhớ mở nó ra, mà thường là vào buổi họp nhìn lại. Definition of Done nằm trong mẫu pull request thì được đánh dấu ở mọi lần thay đổi:
<!-- .github/pull_request_template.md -->
## Thay đổi gì và vì sao
## Definition of Done
- [ ] Đã thêm hoặc cập nhật kiểm thử, qua hết trên CI
- [ ] Đã kiểm tra tiêu chí chấp nhận trên staging
- [ ] Văn bản mới hiển thị cho người dùng đã có ở mọi ngôn ngữ được hỗ trợ
- [ ] Đã cập nhật tài liệu hoặc changelog nếu hành vi thay đổiMỗi dòng phải kiểm tra được. “Mã sạch” không phải là dòng mà ai đó có thể đánh dấu một cách trung thực. “Đã được một lập trình viên khác rà soát và phê duyệt” thì được.
Chủ động nâng chuẩn. Khi đội đã đáp ứng danh sách hiện tại một cách thoải mái, hãy thêm mục tiếp theo, chẳng hạn cờ tính năng (feature flag) cho mọi thứ có rủi ro, hoặc cảnh báo cho bất cứ thứ gì mới có thể hỏng mà không ai hay. Buổi họp nhìn lại là chỗ tự nhiên để quyết định chuyện đó.
Nếu nhiều đội cùng làm trên một sản phẩm, Scrum Guide nói rằng họ “phải cùng nhau xác định và cùng tuân thủ một Definition of Done chung”. Còn nếu tổ chức đã có sẵn một Definition of Done làm tiêu chuẩn, thì đội nào cũng phải tuân theo nó “ở mức tối thiểu”, nghĩa là các đội được tự do bổ sung thêm nhưng không được bớt đi thứ gì.
Những sai lầm tôi sẽ để ý#
Chép Definition of Done vào tiêu chí chấp nhận của từng story. “Đã viết kiểm thử” hay “đã rà soát mã” không thuộc về một story cụ thể nào. Chúng làm ticket nào cũng phình ra và che mất những tiêu chí thật sự nói về story đó.
Tiêu chí chấp nhận mà thực chất là đầu việc, hoặc thực chất là thiết kế. “Dùng một modal” là một quyết định thiết kế. “Tôi có thể yêu cầu liên kết mới mà không phải rời khỏi trang” mới là một tiêu chí, và nó chừa chỗ cho người thiết kế nghĩ ra cách hay hơn một modal.
Âm thầm sửa tiêu chí chấp nhận giữa sprint mà không báo ai. Nếu yêu cầu đã thay đổi, đó là chuyện cần trao đổi với product owner và thường sẽ thành một story mới, chứ không phải lặng lẽ sửa story cũ.
“Xong rồi, nhưng chưa xong hẳn” (done, but not done-done). Nếu một story được tính là xong khi đã merge nhưng chưa ai kiểm tra trên staging, thì đội đang dùng hai định nghĩa mà gọi chung là một. Hãy ghi rõ trong Definition of Done chính xác chữ “xong” dừng lại ở đâu.
Một Definition of Done dài đến mức không ai đáp ứng nổi trong một sprint. Khi đó mỗi người lặng lẽ bỏ qua một dòng khác nhau, và không ai nói ra.
Liên quan thế nào tới UAT#
Tiêu chí chấp nhận là điểm xuất phát tự nhiên cho kiểm thử chấp nhận người dùng (UAT): mỗi kịch bản trở thành một trường hợp kiểm thử (test case) mà người ngoài đội cũng làm theo được. Ngược lại, UAT cũng kiểm tra chính các tiêu chí. Có khi người dùng đi hết mọi kịch bản mà vẫn không làm được việc của mình, nghĩa là tiêu chí sai chứ không phải mã sai. Biết được điều đó trước khi viết story tiếp theo là rất có ích.
Mẫu#
Tiêu chí chấp nhận:
**Story:** Là [kiểu người dùng], tôi muốn [mục tiêu] để [lý do].
**Tiêu chí chấp nhận**
- Given [trạng thái ban đầu], when [hành động], then [kết quả].
- Given [trạng thái ban đầu], when [hành động], then [kết quả].
- Given [trạng thái ban đầu], when [hành động], then [kết quả].
**Ngoài phạm vi:** [những gì story này cố ý không làm]Dòng “ngoài phạm vi” không bắt buộc, nhưng tôi sẽ giữ lại. Nó dập tắt khá nhiều cuộc tranh cãi lúc review từ trước khi chúng kịp bắt đầu.
Một Definition of Done để bắt đầu, cứ cắt bớt hoặc thêm vào cho hợp với đội:
- [ ] Mã đã được một lập trình viên khác rà soát và phê duyệt
- [ ] Đã viết kiểm thử tự động và qua hết trên CI
- [ ] Đã kiểm tra tiêu chí chấp nhận trên staging
- [ ] Không có lỗi hay cảnh báo mới nào trên hệ thống giám sát sau khi triển khai lên staging
- [ ] Văn bản hiển thị cho người dùng đã có ở mọi ngôn ngữ được hỗ trợ
- [ ] Đã cập nhật tài liệu, changelog hoặc ghi chú phát hành (release notes) nếu hành vi thay đổi
- [ ] Product owner đã tận mắt thấy nó chạyNói ngắn gọn#
Tiêu chí chấp nhận thuộc về một story. Chúng nói story đó phải làm được gì, do product owner viết cùng cả đội trước khi sprint bắt đầu, và lần nào cũng khác. Definition of Done thuộc về cả đội. Đó là một checklist tiêu chuẩn chất lượng mà mọi story đều phải vượt qua, nằm ở chỗ đội nhìn thấy trong mọi lần thay đổi, và chỉ thay đổi khi đội quyết định nâng chuẩn. Definition of Ready, nếu bạn có dùng, đứng trước cả hai và xác nhận rằng một story đã đủ chi tiết, kể cả tiêu chí chấp nhận, để đáng bắt tay vào làm.
Đọc thêm#
Trên blog này:
- Khi đội không ước lượng nổi: hãy dùng spike, cho những story chưa thể viết được tiêu chí chấp nhận
- Kiểm thử chấp nhận người dùng (UAT), nơi tiêu chí chấp nhận trở thành kịch bản kiểm thử
- Quy tắc làm việc chung (team norms) cho đội kỹ thuật: làm sao để giữ được lâu dài, trong đó có chuyện thống nhất “xong” nghĩa là gì
- Cách tổ chức sprint retrospective (họp nhìn lại) để thực sự tạo ra thay đổi, nơi nên xem lại Definition of Done
Tài liệu bên ngoài:
- The Scrum Guide (2020), để đọc nguyên văn định nghĩa của Definition of Done
- Introducing BDD của Dan North, nơi Given/When/Then ra đời
- Given When Then của Martin Fowler
